Istraži Staru planinu
Stara planina, ili planina Balkan (bug. Стара планина, stgrč. Αίμος, lat. Haemus, tur. Balkan), jeste planinski lanac[1] koji pripada Balkanskim planinama (deo Karpatsko-balkanskih planina), a nalazi se pretežno u Bugarskoj i znatno manjim delom u jugoistočnoj Srbiji. Dužina ovog planinskog sistema iznosi 530 km. Pruža se od Vrške čuke sa srpsko-bugarske granice na zapadu sve do rta Emine kod Crnog mora na istoku.[2] Najviša tačka Stare planine je vrh Botev (2.375 m)[1] u Bugarskoj. U Srbiji, najviši vrh je Midžor sa 2.169 m nmv što ga čini najvišom tačkom uže Srbije.
Stara planina je najviša i najrasprostranjenija Karpatsko-balkanska planina. Na njenom prostoru nalaze se parkovi prirode, prirodni rezervati i zaštićena područja kao i bugarski nacionalni park Centralni Balkan. Zbog velikog broja planinarskih objekata, izletišta kao i zbog prisustva karakterističnog biljnog i životinjskog sveta, Stara planina privlači veliki broj turista.
U vreme Rimljana, masiv se zvao Hemus (Haemus). Istoričari smatraju da taj naziv potiče od tračke reči saimon što znači „planinski lanac”. Sloveni su je nazivali Matorni gori, a Turci Kodža Balkan ili samo Balkan. Naziv Balkan je persijskog porekla i znači „brdoviti kraj”.
Postoji još i naziv Ćiprovački Balkan.
Ova planina predstavlja deo prostranog planinskog sistema koji se naziva Karpatsko-balkanski planinski sistem. U Srbiji se nalazi samo njegov manji zapadni deo. Celu teritoriju Stare planine i njeno podgorje sastavlja Torlak a istočna polovina se naziva Visok (pre Visočki srez).[5] Kao morfološka celina omeđena je dolinama Belog i Trgoviškog Timoka, i Visočice,[6] a na istoku je omeđena državnom granicom Srbije i Bugarske.[3] U meridijanskom pravcu se pruža skoro 100 km, dok u uporedničkom pravcu pružanja maksimalna dužina iznosi oko 30 km (Pirotska kotlina—Srebrna glava).
Na severu, masiv Stare planine počinje od obronaka Vrške čuke (692 m nmv).
Deo Stare planine u Srbiji regionalno pripada istočnoj Srbiji i administrativno se prostire na teritorijama četiri opštine: Zaječar, Knjaževac, Pirot i Dimitrovgrad. Planinski masiv Stare planine sastoji se iz Zaglavka i Visoka, u kojima dominiraju Trgoviški i Beli Timok, odnosno Visočica i Toplodolska reka.
VRHOVI
Vrhovi u Srbiji
Izrazitiji vrhovi Stare planine su:
– Midžor (2.169 m nmv)
– Дупљак (2.032 m nmv),
– Martinova čuka (2.011 m nmv)
– Kopren (1.964 m nmv),
– Tri čuke (1.937 m nmv),
– Vražja glava (1.936 m nmv),
– Srebrna glava (1.933 m nmv),
– Vrh Baba (1.787 m nmv),
– Babin zub (1.758 m nmv),
– Orlov kamen (1.737 m nmv),
– Tupanar (1.727 m nmv)
– Mučibaba (1.727 m nmv),
– Tupanac (1.673 m nmv)
– Sveti Nikola (vrh) (1.380 m nmv),
– Vetren (1.330 m nmv),
– Tresak (1.000 m nmv),
– Crnoglav (764 m nmv).
Često se Staroj planini pripaja i Vidlič (1.413 m nmv) čiji planinski lanac pripada gornjem Ponišavlju, međutim to nije potpuno tačno. Vidlič predstavlja prostornu antiklinalu, koja je navučena preko staroplaninske zone, te stoga, i morfološki i tektonski, predstavlja jednu zasebnu celinu.
Najviša tačka Stare planine u Srbiji je vrh Midžor sa visinom od 2.169 m nmv, a najniža tačka je na izlazu iz doline Prlitskog potoka (132 m nmv). Vrh Midžor (2.169 m nmv) se nalazi na samoj granici Srbije i Bugarske, i na njemu je granični kamen.
Vrhovi u Bugarskoj
U Bugarskoj je najviši vrh Botev (2.376 m nmv).
vrh Botev
Klisure
U dolinama, između određenih mikrocelina na Staroj planini, reke su napravile i svoje karakteristične klisure:
– Između najsevernijeg uzvišenja na Staroj planini — Vrške čuke (692 m) i Zaječara nalazi se malo poznata klisura Vlaški Do.
– Između zaječarskog i knjaževačkog basena Vratarnička klisura.
– Između mikroregije Zaglavak i Budžak klisura Korenatac i klisura Gornjokameničke reke, u blizini naselja Temska klisura reke Temštice.
– Između naselja Rsovci i Pakleštica klisura Vladikine ploče.
– Između naselja Rosomač i Slavinja klisura Rosomačke reke.
Klima
Stara planina pripada pojasu kontinentalne klime, u kome su leta topla i sušna, a zime hladne sa jakim vetrovima i puno snega. Prelazna godišnja doba, proleće i jesen, slabo su izražena. Osim toga ova planina ima i posebne specifičnosti zbog kojih u određenim mesecima (i leti i zimi) na njoj postoje povoljni klimatski uslovi za razvoj turizma.
U okviru planinskih klimatskih regiona na Staroj planini se mogu izdvojiti, u zavisnosti od njenih visinskih zona i morfologije terena:grupe dolinskih, grupa prelaznih i grupe planinskih klimatskih regiona. U okviru dolinske grupe klimatskih regiona nalazi se Donje Timočki, Belo Timočki i Nišavski klimatski region, a u okviru planinskih klimatskih regiona:
- Prelazni ili subplaninski klimatski region delovi regiona na visinama između 600 i 1.250 m nmv.
- Pravi planinski klimatski region na visinama između 1.250 i 1.900 m nmv.
- Visokoplaninski klimatski region na visinama iznad 1.900 m nmv.
Vetrovi
Najzastupljeniji vetrovi na širem prostoru Stare planine su:
– Košava (koja donosi hladnije vreme, duva najčešće u rano proleće i poznu jesen)
– Etezija (koja utiče na razvoj lepog, vedrog i suvog vremena, a najzastupljenija je od kraja juna do septembra).
Padavine
Severni delovi (dolina Belog Timoka) predstavljaju jednu od najsušnijih regija Stare planine. Količina padavina kreće se od 543,1 mm u naselju Minićevo do do 794,4 mm u naselju Topli Do
Na južnim padinama planine sneg je prisutan nešto kraće — od novembra do marta. U zoni visokoplaninskog područja u zimsko periodu trajanje snega je od 3 do 5 meseci. Snežni pokrivač je debljine 30 cm i traje 70 do 140 dana, a sneg debljine 50 cm i više (do 2 metra) traje 40 do 100 dana. Pleistocena (virm 3) snežna granica na Staroj planini se nalazila na visini od oko 1.700 m nmv.
Upravljanje
Parkom prirode upravlja JP „Srbijašume“ preko RJ „Park prirode Stara planina“, odnosno šumskih gazdinstava „Timočke šume“ – Boljevac i „Pirot“ – Pirot.
Park prirode „Stara planina“ čine delovi teritorije grada Zaječara i opština Knjaževac, Pirot i Dimitrovgrad, a ukupne površine 114.332 ha, od čega je 61.395 ha u državnoj svojini i 52.937 ha u privatnoj i drugim oblicima svojine.
Stara planina proglašena je za Park prirode (1997. godine) kao područje izuzetno vredno sa stanovišta raznovrsnosti biljnog i životinjskog sveta i njihovih zajednica, te geomorfoloških, geoloških, hidroloških i hidrogeoloških osobenosti i pojava, u kojem je prisutan tradicionalni oblik života i kulturnih dobara.
Park prirode „Stara planina“ je stavljen pod zaštitu da bi se, u interesu nauke, obrazovanja i unapređenja kulture i održivog privrednog i demografskog razvoja, očuvali: izuzetna raznovrsnost divljeg biljnog i životinjskog sveta, koju čini 1.200 vrsta i podvrsta viših biljaka, među kojima je 115 endemičnih vrsta, 40 vrsta koje predstavljaju prirodne retkosti Srbije, 50 vrsta koje se nalaze na spisku ugrožene evropske flore (među kojima su neke koje su svrstane u kategoriju kritično ugroženih, kao što su mužica, prečica, bor krivulj, rosulja i druge), 52 šumske, žbunaste i zeljaste biljne zajednice, 150 vrsta gnezdarica među 200 vrsta ptica koje uglavnom prestavljaju prirodne retkosti Srbije (među kojima su i posebno značajne retke i ugrožene vrste, kao što su riđi mišar, suri orao, stepski soko, sivi soko, veliki tetreb, prdavac, planinski žalar, ušata ševa, žutokljuna galica, mala muharica, drozd kamenjar i druge), 30 vrsta sisara (među kojima je 20 vrsta koje predstavljaju prirodne retkosti ili su ugrožene vrste, kao što su snežna i riđa voluharica, tekunica, ris, medved, slepo kuče, veliki sivi puh, puh lešnikar i druge), 6 vrsta vodozemaca, 12 vrsta gmizavaca (među kojima je i retka vrsta živorodnog guštera), 26 vrsta riba, veliki broj mahovina, lišajeva, gljiva i insekata, čiji broj nije konačno utvrđen, autohtone rase i sorte domaćih životinja i biljnih kultura; mesta koja izražavaju izuzetnu geološku raznovrsnost područja, kao što su određeni oblici reljefa, posebne pojave površinskih i podzemnih voda i formacije stena koje su strukturno, paleontološki, stratigrafski i mineraloški značajne; lepota i raznolikost predela; kulturne vrednosti koje su predstavljene srednjovekovnim manastirima i drugim nepokretnim kulturnim dobrima.
Geološka građa Stare planine ukazuje na to da su se dejstvom endogenih i egzogenih sila zbivali različiti morfološki procesi, prvenstveno fluvijalne i kraške erozije koji su doveli do formiranja genetski raznovrsnih reljefnih obeležja. Kao objekti geomorfoloških nasleđa izdvajaju se: Dolina potoka Bigar, lokalitet Babin zub gde se nalazi najveća grupa zubova i ostenjaka u krupnozrnim kvarsevitim peščarima, uklješteni meandri Temštice u klisuri dubokoj 160-260 m sa brojnim skulpturama ostenjaka u crvenim peščarima i klisura Vladikine ploče, reke Visočice, između Rsovaca i Pakleštice, sa istoimenim pećinskim sistemom.
Spomeničko nasleđe Stare planine, kao odraz duhovnosti i tragova življenja stanovništva, ogleda se u prisustvu tragova praistorijskih, antičkih i rimskih ostataka; kasnosrednjevekovnim manastirskim celinama (sa arhitekturom, slikarstvom i neposrednim okruženjem jedinstvenim za šire područje); mnogobrojnosti pojedinačnih sakralnih objekata (podignutih većinom krajem XIX i početkom XX veka, na temeljima starijih svetilišta); mnogobrojnim etnoobjektima: kuće, plevnje, ambari i dr sa karakterističnim arhitektonskim sklopom za ovo područje, koji datiraju s kraja XIX i početka XX veka.