Manastir Manasija ili Resava, je jedan od najznačajnijih spomenika srpske srednjovekovne kulture i najznačajnija građevina koja pripada takozvanoj „Moravskoj školi“. Pripada Eparhiji braničevskoj Srpske pravoslavne crkve.

Nalazi se na teritoriji Pomoravskog okruga, na oko 30 km od auto-puta Beograd-Niš, blizu Despotovca.

Manastir Manasija je zadužbina despota Stefana Lazarevića, koji je počeo da ga gradi 1407, a završio 1418. godine. Manastirska crkva je posvećena Svetoj Trojici, a osveštena je o prazniku Svetog duha. Ceo kompleks je opasan velikim zidovima koji su služili za odbranu. To je bila utvrđena celina koja se sastojala od ukupno 11 kula, od kojih se isticala donžon kula, poznatija kao Despotova kula. Iako je sačuvana tek trećina fresaka u manastiru, živopis Manasije spada u red najvećih dometa srednjovekovnog slikarstva.

Tokom radova na rekonstrukciji manastirske crkve u Manasiji početkom 21. veka, otkriveni su zemni ostaci, za koje rukovodilac tih radova, arheolog Marin Brmbolić, smatra da pripadaju despotu Stefanu. DNK analiza tih ostataka je sa 99,9378% tačnosti potvrdila da se radi o sinu kneza Lazara.

Manastirski kompleks predstavlja nepokretno kulturno dobro kao spomenik kulture od izuzetnog značaja.

Starešine manastira bile su: Paraskeva Jovanović, Angelina Radisavljević, Varvara Trifunović i Pavla Petrović. Od februara 2022. godine Manasija je muški manastir i starešina je protosinđel Pavle.

Istraživanja i konzervatorski radovi
Prvi istraživački i restauratorski radovi vršeni su od 1956. do 1964. godine. Ovim radovima je rukovodio prof. Slobodan Nenadović. Radovi su obuhvatali obnovu južne fasade hrama, zatim su zamenjeni svi oštećeni blokovi na crkvi, restauriran je mozaički pod u priprati i izvršeno bojenje unutrašnjih površina zidova bez životopisa. Slikar Branislav Živković je radio čišćenje zidnog slikarstva, a izvršena su i sondažna istraživanja temelja. Delimično su istraženi ostaci srednjovekovne trpezarije, a veliki radovi su vršeni i na Despotovoj kuli. Izvršena je i konverzacija pojedinih kula i bedema. Zahvaljujući visokom stepenu očuvanosti kula i bedema započeta je njihova obnova devedesetih godina 20. veka. Potpuno je obnovljen spoljni izgled donžona, i obnovljene su kule i bedemi prema kapiji.

Na crkvi su rekonstruisani prozorski okviri, a započeta je i delimična obnova fasade 2005. godine. Iste godine započeta su arheološka istraživanja. Iskopavanja su počela u severnom delu manastirske porte, a naredne, 2006. godine sprovedena su i u naosu crkve. Tom prilikom istražen je grob despota Stefana i grobnica u priprati.

Arhitektura

Izgled manastirskog kompleksa odredile su dosta nesigurne prilike u Srpskoj despotovini u to doba. Dosta se u to vreme promišljalo o odbrani zdanja. Ceo kompleks je opasan velikim zidovima koji su služili za odbranu. To je bila moćna celina koja se sastojala od 11 kula, a od njih se isticala donžon kula, poznatija kao Despotova kula. Glavni objekat manastirskog kompleksa je crkva Svete Trojice koja prema svom prostornom sklopu i arhitektonskom rešenju spada među najlepše crkve moravskog stila. Osim crkve, trpezarija i veliki broj drugih objekata je sada u ruševinama. Manastirska trpezarija koja je sada u ruševinama pored arhitektonske vrednosti ima i kulturno-istorijski značaj, jer je u njoj radila resavska prepisivačka škola.

Manastirsko utvrđenje

Utvrđenje predstavlja posebnost manastira Manasije koja spada u vrhunska ostvarenja srpske arhitekture kasnog srednjeg veka. Manastir okružuju jedanaest kula, a razmaci među kulama su veći na istočnoj, a manji na zapadnoj strani zbog lakše odbrane od napada neprijatelja. Kule su povezane odbrambenim zidovima da bi branioci mogli da se kreću. Jedino je Donžon kula izuzetak, jer se u nju ne može ući sa bedema. Na udaljenosti od dva metra, oko čitavog utvrđenja podignut je još jedan odbrambeni zid. On je omogućavao dvostepenost odbrane manastira. Kasnije je ovakav način primenjen i prilikom gradnje Smederevske tvrđave.

Oko samog utvrđenja nalazio se rov koji je bio širok oko 17 metara i on se spuštao sve do Malog grada. „Mali grad“ je bio istureni deo tvrđave veličine 20х60 metara u severoistočnom delu manastira. Pretpostavlja se da se preko rova nalazio drveni most koji je vodio do prve kapije u spoljnom odbrambenom zidu, a odatle do druge kapije kako bi se ušlo u manastirsko dvorište. Kapija se nalazila između dve kule, a iznad same kapije se nalazila dvojna mašikula.

Kule su po svojim arhitektonskim rešenjima istovetne, a razlike postoje samo u osnovi. Dve kule imaju oblik nepravilnog šestougaonika, dok ostale kule imaju izduženu četvorougaonu osnovu. Kule su bile podeljene na spratove, svaka je imala prizemlje i šest spratova. Sa četvrtog sprata moglo se ići na bedem. Svaka kula imala je isturene mašikule. Na šestougaonim bilo je pet mašikula, a na četvorougaonim šest. Na celom utvrđenju bilo je ukupno 104 mašikule. Kule su bile pokrivene olovnim limom, a same kule su isključivo služile za odbranu i nisu služile za smeštaj ljudi i stanovanje.

Odbrambeni zidovi bili su visoki 12 metara i široki oko 3,20 metara. Na svakom bedemu bile su 2 ili tri mašikule. Kula koja se izdvaja od ostalih je Donžon kula. Osnova je kvadratnog oblika, a veličina strane je oko 14,5 metara. Ukupna površina kule koja ima prizemlje, pet spratova i šetnu stazu je 360 m². Imala je jedan ulaz, a na petoj etaži se nalazilo 19 mašikula.

Manastirska trpezarija

Južno od crkve nalazi se trpezarija, koja ima pravougaonu osnovu. To je najbolje očuvana građevina prvobitnog manastirskog naselja. Trpezarija je bila dugačka 32 i široka 16,8 metara. Kapacitet je bio između 250 i 300 osoba. Sastojala se iz dve etaže: prizemlja i sprata. Prizemlje je služilo za smeštaj hrane, a na spratu je bila prostorija za obedovanje. Glavna fasada trpezarije je severna i ona je bila okrenuta prema crkvi. U severnom zidu se nalazio ulaz u prizemlje, ali je takođe postojao i manji ulaz istočnom delu južnog zida. Dva simetrična prozora su se nalazila na severnom, istočnom i zapadnom delu prizemlja.

Tehnika zidanja istovetna ja kao na kulama i bedemima. Zidovi su građeni lomljenim i krupnim kamenom, u krečnom malteru. Međuspratna konstrukcija bila je drvena. Podvlaka je nosila 38 greda, a ona se oslanjala na četiri drvena stuba. O krovu se ne može ništa pouzdano reći, ali se pretpostavlja da je za krov upotrebljeno olovo. Unutrašnjost zidova u prizemlju više ne postoji, mada može se pretpostaviti da su bili omalterisani. Takođe izvesno je da je sala za obedovanje bila oslikana.

Ostale građevine
U okviru manastirskog naselja osim crkve i trpezarije postojale su i druge građevine koje su bile neophodne za život monaške zajednice. To su bile monaške kelije, ostave, radionice i bolnica. Oni su uglavnom bili izgrađeni od lakog materijala i zbog toga su vremenom nestali. O njima sada svedoče ostaci zidova.

U severnom delu porte postojala su dva objekta, jedan zapadno, a drugi istočno od Donžon kule. Zapadna građevina ima izduženu pravougaonu osnovu dužine 25 i širine oko 7,5 metara. Severni i zapadni zidovi čine bedemi utvrđenja, dok su južni i zapadni okrenuti ka porti, a njihovi zidovi su debeli 1 metar i zidani su lomljenim kamenom. Prizemlje građevine je zidom podeljeno na dve prostorije nejednake veličine. Pretpostavlja se da je na ovom mestu prvo postojala građevina od drveta koja je imala prizemlje i možda jedan sprat, a da je kasnije izgrađena nova koja je zidana kamenom i imala je dva sprata. Građevina istočno od Donžon kule bila je dugačka oko 33 metara, a široka oko 8,5 metara. Imala je prizemlje i jedan sprat. Bila je sagrađena od drveta, a prilikom sondažnih ispitivanja je pronađena velika količina ćeramide i debeli sloj ugljenisanog drveta, što pokazuje da je građevina stradala u požaru.

Izuzimajući trpezariju, najveća građevina manastirskog naselja nalazila se u istočnom delu porte. Bila je dugačka oko 60 metara, a imala je prizemlje i sprat. Još dve građevine se nalaze u zapadnom delu porte, jedna južno od ulaza, a druga naspram zapadne fasade crkve. Građevina južno od ulaza je uz trpezariju najbolje očuvana. Pravougaone je osnove veličine oko 6,5 sa 13,5 metara. Prislonjena je uz kulu, imala je prizemlje i dva sprata i zidana je lomljenim kamenom. Kao i većina objekata i ona je stradala u požaru posle kojeg je najverovatnije obnovljena. Građevina naspram zapadne fasade crkve je veličine oko 7 sa 13,5 metara i pravougaone je osnove. Ostaci zidova su visine od oko 0,6 do 2 metra i zidani su lomljenim kamenom. Za razliku od drugih objekata manastirskog naselja nije prislonjena uz bedem što navodi na pretpostavku da je nastala u kasnijem periodu.