Stari Ras je srpski srednjovekovni grad (tvrđava) i središnja prestonica srpske srednjovekovne države Raške. Ostaci tvrđave nalaze se na lokalitetu Gradina iznad Starog Trgovišta (Pazarišta), na udaljenosti od 11 km zapadno od Novog Pazara. Kao spomenik kulture od izuzetnog značaja, tvrđava Ras pripada kompleksu spomenika u koji se pored same Gradine sa podgrađem (Staro Trgovište, odnosno Pazarište), ubrajaju i Gradina u Postenju, Reljina gradina, stara crkva u Naprelju i latinska crkva u Postenju. Gradina sa Starim Trgovištem (Pazarištem), zajedno sa obližnjom episkopskom crkvom Svetih apostola Petra i Pavla i manastirima Sopoćani i Đurđevi stupovi predstavljala je istorijsko jezgro srpske srednjovekovne države Raške, čije je ime bilo izvedeno upravo iz naziva tvrđave Ras. Spomenički kompleks Starog Rasa se zajedno sa manastirom Sopoćani počevši od 1979. godine nalazi na UNESKO-voj listi Svetske baštine kao objedinjena zaštićena celina pod nazivom Stari Ras i Sopoćani.

Mesto na kome je smeštena tvrđava Ras ima bogatu istoriju koja seže do bronzanog doba. Na tom mestu se nalazilo rimsko vojno utvrđenje, a tokom kasnoantičkog perioda sagrađeni su objekti za stanovanje i bazilika. Ime Ras najverovatnije vodi poreklo od naziva antičkog utvrđenja Arsa koju pominje vizantijski istoričar Prokopije u 6. veku. Srednjovekovni Ras se prvi put pominje u delima vizantijskog cara Konstantina VII Porfirogenita, koji je pomenuo ovu tvrđavu u sklopu kazivanja o borbama između Srba i Bugara krajem 9. veka. U periodu od IX do početka 12. veka utvrđenje zaposedaju najpre Bugari, a potom naizmenično Srbi i Vizantijci. Od kraja XII veka i tokom 13. veka Ras je bio politički i kulturni centar srpske države i prestonica prvih vladara iz dinastije Nemanjića. Tokom XIV i u prvoj polovini 15. veka značaj grada u političkom smislu opada, ali u isto vreme, usled razvoja trgovine, dobija na ekonomskom značaju što dovodi do bogaćenja njegovih stanovnika i ubrzanog razvoja trgovačkog podgrađa (staro Trgovište). Grad su 1455. godine osvojile Osmanlije, a osnivanjem obližnjeg Novog Pazara počinje polako opadanje njegovog značaja.

Opsežna arheološka istraživanja kompleksa srednjovekovnog Starog Rasa započeta su krajem 1971. godine, a u novije vreme su u stručnoj javnosti pokrenuta pitanja o ubikaciji Starog Rasa, koji se prema mišljenju pojedinih istraživača nalazio na mestu tvrđave Gradina u Postenju koja se nalazi na 2 km od Novog Pazara.

Ime grada
Pitanje imena Ras još uvek je otvoreno, mada je većina naučnika saglasna da ime Ras vodi poreklo od naziva utvrđenja Arsa (grč. ΑΡΣΑ) koju pominje vizantijski istoričar Prokopije u 6. veku.[1] Nastanak rimske Arse treba vezati za najvažniji činilac celokupnog razvoja, a to su obližnja bogata ležišta gvozdene rude. Ime grada se najranije pominje u delu „De administrando imperio“ vizantijskog cara Konstantina VII Porfirogenita, a srpski izvori ga spominju na početku 13. veka, na jednom od poslednjih listova Vukanovog jevanđelja i u Žitiju Svetog Simeona.

Postoje i mišljenja da je naziv grada došao od imena reke Raške čiji se izvor nalazi u neposrednoj blizini grada. Taj naziv je možda ilirskog porekla i može značiti „nešto što pada“ što se može odnositi na obližnju planinsku rečicu.

Položaj grada
Prema istraživanjima Marka Popovića, lokacija grada je utvrđenje Gradina iznad Starog Trgovišta (Pazarišta),[a] koja se nalazi na 11 km zapadno od Novog Pazara, u blizini manastira Sopoćani. Samo utvrđenje se nalazi iznad ušća Sebečevske reke u Rašku. Istraživanja na ovom lokalitetu su obilato naučno dokumentovana i najšire prihvaćena u naučnim krugovima. Ovo utvrđenje je 1979. godine obuhvaćeno zaštitom u okviru liste Svetske kulturne i prirodne baštine UNESKO-a.

Novija istraživanja pokušavaju da dokažu hipotezu da je lokacija Starog Rasa utvrđenje Gradina u Postenju, iznad puta Novi Pazar-Raška, na 2 km od Novog Pazara. Iskopavanja na ovom lokalitetu su u toku, a još uvek nema ozbiljnijih naučnih dokaza koji bi potvrdili ovu hipotezu. Postoje i pretpostavke da se grad Ras nalazio na mestu današnjeg Novog Pazara ili da se ime Ras nije odnosilo na jednu lokaciju već da je to bilo zbirno ime za više utvrđenja, crkava i manastira koji su činili centar države u 12. veku.

Istorija grada
Period pre 9. veka

Ovaj period istorije grada je malo poznat zbog nedostatka sadržajnijih i pouzdanijih izvora…Pročitajte ostatak na wikipedia.org.

Izvori: wikipedia.org.